บ้านแพรกในประวัติศาสตร์

 

บ้านแพรกเป็นอำเภอหนึ่งใน 16 อำเภอ ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ตั้งอยู่ ณ บริเวณลุ่มแม่น้ำลพบุรีตอนล่าง เป็นที่อยู่อาศัยของผู้คนมาช้านาน มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีย้อนหลังไปถึงพุทธศตวรรษที่ 17 - 21 นับเป็นชุมชนเก่าแก่แห่งหนึ่ง

      ที่มาของชื่อบ้านแพรก คำว่า "แพรก" มีความหมายตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานพุทธศักราช 2493 ว่า

     แพรก น. ชื่อหญ้าชนิดหนึ่ง ต้นเป็นฝอย ใช้เป็นเครื่องสักการะอย่างหนึ่งในสักการะหน้า ; ทางแยกของลำน้ำ (ราชบัณฑิตยสถาน, 2493 : 672)

      อำเภอบ้านแพรกมีที่มาของชื่อจากทางแยกของแม่น้ำที่เปลี่ยนทางเดิน คือ แม่น้ำลพบุรีสายเก่ากับคลองตาเมฆ มีเรื่องเล่าว่า ตาเมฆได้นำโขลงช้างมาพักเลี้ยงอยู่ริมแม่น้ำลพบุรี โขลงช้าง เดินขึ้นลงในแม่น้ำลพบุรีเนือง ๆ จนเกิดเป็นลำราง ร่องน้ำลึกและกว้างขึ้นทุกปี ๆ ถึงฤดูน้ำหลากกระแสน้ำไหลลัดกัดเซาะลำรางจนกลายเป็นคลอง จึงได้ชื่อว่า คลองตาเมฆ

      แม่น้ำลพบุรีเป็นแม่น้ำที่แยกจากแม่น้ำเจ้าพระยา ที่ตำบลม่วงหมู่ อำเภอเมือง จังหวัดสิงห์บุรี ผ่านอำเภอท่าวุ้ง จังหวัดลพบุรี เข้าสู่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ผ่านอำเภอบ้านแพรก อำเภอมหาราข อำเภอบางปะหัน มาบรรจบกับแม่น้ำป่าสักที่วัดตองปุ ตำบลบ้านเกาะ อำเภอพระนครศรีอยุธยา

      บ้านแพรกสำพะเนียง เดิมเป็นชื่อตำบลหนึ่งในอำเภอมหาราช จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พ.ศ.2480 ทางราชการได้ยกฐานะขึ้นเป็นกิ่งอำเภอบ้านแพรก มี 4 ตำบล ได้แก่

     1. ตำบลบ้านแพรก

     2. ตำบลสำพะเนียง

     3. ตำบลคลองน้อย

     4. ตำบลบ้านโพ

      ครั้นถึง พ.ศ.2488 ทางราชการได้ประกาศรวมตำบลคลองน้อยและตำบลบ้านโพเข้าด้วยกันเป็นตำบลคลองน้อย ต่อมาได้ประกาศยกฐานะกิ่งอำเภอบ้านแพรก เป็นอำเภอบ้านแพรก เมื่อวันที่ 11 ธันวาคม 2502 ประกอบด้วย 5 ตำบล 27 หมู่บ้าน ดังนี้

     1. ตำบลบ้านแพรก

     2. ตำบลสำพะเนียง

     3. ตำบลคลองน้อย

     4. ตำบลสองห้อง

     5. ตำบลบ้านใหม่

      ในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์จากจดหมายเหตุของบาทหลวง เดอ ขัว ซึย์ และบาทหลวงตาชาร์ด ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่างถึงการเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคจากกรุงศรีอยุธยามาตามลำน้ำลพบุรีผ่านบ้านแพรกไปยังลพบุรีเมื่อปี พ.ศ.2228

     ในสมัยรัชการที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจุลจ้อมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสมณฑลอยุธยา และเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคผ่านบ้านแพรกขึ้นไปลพบุรีถึง 3 ครั้ง ในปี พ.ซ.2415 พ.ศ.2421 และ พ.ศ.2426 ทรงเปลี่ยนเรือพระที่นั่งบริเวณหน้าวัดสนามควาย ซึ่งภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นวัดสำพะเนียง ตามชื่อตำบลเมื่อปี พ.ศ.2483 การเสด็จประพาสต้นในรัชกาลที่ 5 นอกจากจะบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์แล้ว ยังบันทึกไว้ในความทรงจำของชาวอำเภอบ้านแพรก ซึ่งเล่าสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้

      ชื่อบ้านแพรก ยังมีปรากฎหลักฐานอยู่ในสมุดข่อยโบราณ ซึ่งเป็นสมุดคำบันทึกบัญชีไพร่สมัยรัตนโกสินทร์ จุลศักราช 1245 ปีมะแม ตรงกับพุทธศักราช 2426 ในรัชกาลที่ 5 ขุนวิจารณ์ นายกอง หางว่าวเป็นผู้บันทึกไว้

      บ้านแพรกสำพะเนียง ซึ่งเคยเป็นตำบลหนึ่งของอำเภอมหาราช ปัจจุบันแยกเป็นสองตำบล คือ ตำบลบ้านแพรก และตำบลสำพะเนียง ขึ้นอยู่กับอำเภอบ้านแพรก มีหลักฐานการค้นพบทางโบราณคดีซึ่งแสดงให้เห็นว่า บริเวณนี้เคยเป็นที่ตั้งของชุมชนในสมัยโบราณที่มีอารยธรรมเก่าแก่แห่งหนึ่ง